Persoonlijkheidstesten: gebruik op eigen risico - Opinies

Elke werknemer of manager krijgt er vroeg of laat mee te maken: de persoonlijkheidsvragenlijst. Jammer dat ze vaak zo onbetrouwbaar zijn. 'Je kunt net zo goed een horoscoop lezen.' Dat is de mening van Patrick Vermeren. Vermeren, die zelf jarenlang in het bedrijfsleven werkte, schreef het boek "De HR-ballon."

Vage typeringen

Een slechte zaak, meent de Belgische onderzoeker en adviseur Patrick Vermeren. Vermeren, die zelf jarenlang in het bedrijfsleven werkte, schreef het boek De HR-ballon. 10 populaire praktijken doorgeprikt. Daarin maakt hij ronduit gehakt van de MBTI, maar ook van populaire instrumenten als het enneagram, de teamrollen van Belbin en de piramide van Maslow. ‘Je kunt net zo goed een horoscoop lezen’, stelt hij. ‘Er staat altijd wel iets in dat je herkent van jezelf omdat de verschillende types zo algemeen en vaag zijn beschreven.’

Ook Boele de Raad, hoogleraar persoonlijkheidspsychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en onderzoeker van stabiele persoonlijkheidskenmerken, is sceptisch over veel van deze vragenlijsten. ‘De theoretische basis is onduidelijk, ik zou er nooit mee willen werken.’

Onbetrouwbaar en niet valide

Wat zijn de belangrijkste bezwaren? Kort samengevat: ze zijn onbetrouwbaar en onvoldoende valide. Dat betekent dat de lijsten niet consistent zijn. Zo kan iemand volgens de teamrollen van Belbin het ene moment een plant zijn, maar een paar maanden later een bronwerker of voorzitter. Ook meten veel vragenlijsten niet wat zij beogen te meten. Een vraag over leidinggevend potentieel geeft dan bijvoorbeeld eigenlijk aan hoe extravert iemand is. Daarnaast worden veel testen afgenomen door ongetraind personeel. In het slechtste geval neemt een amateurpsycholoog dus een onbetrouwbare vragenlijst af en verbindt daar ook nog verkeerde conclusies aan.

Moeilijk controleerbaar

De beoordeling van de Commissie Testaangelegenheden Nederland (Cotan) van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) is voor een aantal tests zoals de MBTI inderdaad vernietigend. Maar het merendeel van de honderden testen die in omloop zijn wordt niet eens aangeboden bij Cotan waardoor het moeilijk is om de kwaliteit te controleren.

Schadelijk voor de loopbaan

Het gebruik van ondeugdelijke instrumenten voor persoonlijke ontwikkeling kan zeer schadelijk zijn als ze iemands loopbaan of carrière bepalen of beïnvloeden, stelt Vermeren. ‘In bedrijven waar ik kom worden teams samengesteld op basis van de teamrollen van Belbin of hangen de MBTI-scores aan de muur of staan in je cv. Er zijn vaak testresultaten of persoonlijkheidstypes die als beter dan andere worden gezien. ‘Dan ontstaat “type-arrogantie”. Bij een salesafdeling van een telecombedrijf is bijvoorbeeld extravert belangrijker dan introvert. Maar een hoge score op extraversie zegt op zichzelf heel weinig over iemand. Als je bijvoorbeeld laag scoort op de dimensie vriendelijkheid ben je een bullebak. Zonder fatsoenlijke uitleg en een goede begeleiding, werk je vaak vooral stereotypering en vooroordelen in de hand.’

NLP: bewezen onjuist

Een aantal theoretische modellen en instrumenten kunnen volgens hem ook blijvende schade berokkenen aan het zelfbeeld of zelfvertrouwen van een persoon. Neurolinguïstisch Programmeren (NLP) stelt bijvoorbeeld dat je een medewerker helemaal kunt herprogrammeren. NLP is zeer populair in het Nederlandse bedrijfsleven en een gigantische business met eigen opleidingen en diploma. Het model wordt veel gebruikt bij coaching en training. En dat terwijl het een surrogaatdiploma is met weinig toegevoegde waarde, vindt Vermeren. ‘NLP stelt dat je door bepaalde punten in het lichaam te drukken positieve emoties kunt oproepen of dat je de gedachten van klanten aan de hand van oogbewegingen kunt lezen’, zegt hij. ‘Ook voor NLP is geen enkel overtuigend wetenschappelijk bewijs geleverd. Sterker nog, het is allemaal bewezen onjuist.’

Karikatuur

Hoogleraar Boele de Raad begrijpt goed dat het nu eenmaal gemakkelijk is voor bedrijven om met overzichtelijke modellen of typologieën te werken zoals een enneagram of een MBTI. Maar sommige omschrijvingen zijn eerder een karikatuur dan een adequate beschrijving van een persoonlijkheid. Bovendien kunnen mensen zich anders voordoen dan zij in zijn. ‘Je moet dus voorzichtig zijn om allerlei uitspraken en consequenties aan dit soort onderzoeken te verbinden. Ook zijn de meeste vragenlijsten helemaal geen test omdat er nu eenmaal geen goede of slechte antwoorden zijn als het gaat om persoonlijkheid’, zegt de hoogleraar. Persoonlijkheidsvragenlijsten of -theorieën beweren dat je bent wie je bent en daarmee moet leren leven. Maar andere theorieën stellen juist dat je de eigen persoonlijkheid ingrijpend kunt veranderen. Het frustreert onderzoeker Vermeren dan ook dat er zo veel verschillende modellen in omloop zijn, die elkaar ook nog eens tegenspreken. ‘Zonde van het geld, de tijd en energie van alle betrokkenen als met ondeugdelijke vragenlijsten of instrumenten wordt gewerkt.’

Met dank aan Patrick Vermeren en de Commissie Testaangelegenheden Nederland (Cotan) van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP). Voor meer informatie over de betrouwbaarheid van persoonlijkheidvragenlijsten www.cotan.nl.

Bron: FD.nl, door: Dominique Haijtema